Ĉu Tarteso en Hispanio estis la vera Atlantido?
Unu populara teorio pri Atlantido ligas ĝin al Tarteso, kiu siavice estas duonlegenda loko en la greka mitologio. Tamen Tarteso sendube estis reala loko, kaj diversaj detaloj pri ĝia legenda famo kaj pri la geografio de ĝia efektiva loko igis plurajn esploristojn identigi ĝin kiel Atlantidon. Kio estas la pruvoj por tiu ĉi teorio, kaj ĉu ĝi vere havas sencon?
Kio estis Tarteso?
Tarteso estas loko, kiu estis menciita en diversaj grekaj tekstoj tra la jarcentoj. Ŝajnas, ke ĝin unue menciis Stesiĥoro, greka verkisto de la sesa jarcento a.K. La termino ‘Tarteso’ fakte estis uzata en diversaj signifoj, por nomi riveron, urbon aŭ regionon. Sed ĉiuokaze ĉiuj ĉi tiuj signifoj rilatis al la sama ĝenerala loko.
Laŭ la mencio de Stesiĥoro, ŝajnas, ke Tarteso estis loko en la nuna Hispanio. Herodoto, alia rimarkinda frua verkinto, kiu mencias ĝin, lokas ĝin ‘malantaŭ la Kolonoj de Heraklo’. En la verkoj de Herodoto tiuj kolonoj estis sendube lokigitaj ĉe la Ĝibraltara Markolo (ni vidas tion, ekzemple, en lia rakonto pri la fenicoj, kiuj ĉirkaŭveturis Afrikon).
Pli postaj grekaj fontoj unuanime konsentas, ke Tarteso estis en Hispanio, tuj malantaŭ la Ĝibraltara Markolo. Ĝi estis plej fama kiel riĉa komerca urbo. Ĝi estis fonto de valoraj metaloj. Tial nacioj el la tuta Mediteraneo sendis komercistojn por akiri tiujn metalojn de ĝi.
Fakuloj konsentas, ke Tarteso situis en la regiono Andaluzio, ĉe la enfluejo de la rivero Gvadalkiviro. Tio estas en la sudo de la nuna Hispanio.
Tarŝis en la Biblio
La loko nomata Tarteso en grekaj fontoj estas ankaŭ komprenata de la plej multaj fakuloj kiel identa al loko nomata Tarŝis en la Biblio. Fakte Tarŝis ankaŭ estas menciita en kelkaj ne-bibiaj dokumentoj el Mezoriento, ekzemple en kelkaj asiriaj tekstoj.
La nomo Tarŝis unue aperas en la Biblio kiel nomo de individuo en la Genezo. Li estas unu el la filoj de Javan, filo de Jafet, filo de Noa. La nomoj en tiu parto de la Genezo estas la prapatroj de nacioj. La filoj de Javan ĉefe estas la prapatroj de la grekoj kaj de aliaj popoloj en la Mediteraneo. Ke Tarŝis estus loko en Hispanio, kongruus kun tio.
Aliaj bibliaj tekstoj montras, ke por atingi Tarŝison oni devis veli trans la malferman maron okcidenten. Tarŝis estas elstare menciita rilate al la reĝo Salomono (ĉirkaŭ 1000 a.K.) kiel loko, el kiu li akiris konsiderindajn kvantojn da arĝento.
La Biblio plu mencias Tarŝison kiel elstaran fonton de arĝento ĝis kiam Tiro parte falis en la manojn de Nebukadnecar komence de la sesa jarcento a.K.
La bibliaj mencioj de Tarŝis kongruas kun la grekaj priskriboj de Tarteso kiel elstara komerca urbo en la okcidento. La tempoperiodo, en kiu Tarŝis estas menciita, de ĉirkaŭ 1000 a.K. ĝis la sesa jarcento a.K., ankaŭ proksime kongruas kun la grekaj priskriboj de Tarteso. Tial Tarŝis kaj Tarteso estis preskaŭ certe la sama loko. Tio pligrandigas la eblan korpuson de pruvoj, kiun teoriistoj povas uzi por argumenti, ke Tarteso estis la vera Atlantido.
Argumentoj, ke Tarteso estis Atlantido
Kio precize estas la pruvoj por la teorio, ke Tarteso estas identigebla kiel Atlantido? Tiu ĉi teorio estas sufiĉe bone ellaborita, ĝi uzas grandan variecon da pruvoj kaj provas kongruigi ne nur la ĝeneralan profilon de Atlantido, sed ankaŭ la specifajn detalojn de la priskribo de Platono.
Geografiaj argumentoj
Unue, subtenantoj de tiu ĉi teorio argumentas, ke Tarteso troviĝas ĝuste en la ĝusta loko por esti Atlantido. Platono famege lokas Atlantidon ‘antaŭ la Kolonoj de Heraklo’. Tio estas preskaŭ universale interpretata kiel signifanta, ke ĝi estis malantaŭ tiuj kolonoj.
La plej kutima loko, kiun la termino ‘Kolonoj de Heraklo’ indikis, estis la Ĝibraltara Markolo. Ĝenerale la grekoj komprenis, ke estis po unu kolono ĉiuflanke de tiu markolo. Se Atlantido estis malantaŭ tiuj kolonoj, tio signifas, ke ĝi estis ekster la Mediteraneo.
Fakte la termino ‘Kolonoj de Heraklo’ kelkfoje estis uzata por aliaj lokoj. Tamen la konkludo, ke Platono uzis ĝin ĉi tie por la Ĝibraltara Markolo, ŝajne estas konfirmita per tio, ke Platono prezentas la egiptan pastron, kiu rakontas la historion de Atlantido, diranta:
“La viroj de Atlantido subigis la partojn de Libio ene de la Kolonoj de Heraklo ĝis Egiptio, kaj tiujn de Eŭropo ĝis Tirenio.”
Tio ŝajnas konfirmi, ke la Kolonoj de Heraklo estis okcidente de Egiptio kaj ke la marbordoj kaj de Libio kaj de Eŭropo estis ‘ene’ de ili. Surbaze de tiu ĉi argumento, subtenantoj de la teorio asertas, ke Platono povis celi nur la Ĝibraltaran Markolon, la enirejon al la Mediteraneo.
La Atlantika Maro
Pluan subtenon donas la fakto, ke la rakonto de Platono ankaŭ diras, ke Atlantido situis en la Atlantika Maro. Tradicie tiu esprimo estis interpretata kiel signifanta la Atlantikan Oceanon, kaj ĝi kutime estis tradukata tiel.
Tio bone kongruas kun la interpreto, ke Atlantido estis malantaŭ la Kolonoj de Heraklo ĉe la Ĝibraltara Markolo. Ĉar la Atlantika Oceano ŝajnas esti la sola akvokorpo, pri kiu ni scias, ke la antikvaj grekoj sendube nomis ĝin ‘Atlantika’, ŝajnas, ke tio formas tre fortan argumenton, ke Atlantido vere estis ekster la Mediteraneo, ie en la Atlantika Maro.
Antaŭ la Kolonoj de Heraklo
Kompreneble, Tarteso estis en Hispanio, ne meze en la Atlantika Oceano. Kiel do tio kongruas kun la teorio? Rimarku, ke la rakonto de Platono lokas Atlantidon ‘antaŭ la Kolonoj de Heraklo’, uzante la grekan vorton ‘pro’. Tio sugertas relative proksiman distancon. Atlantido ne estis malproksime malantaŭ la Kolonoj de Heraklo, kiel kelkaj imagis, sed ĝi estis rekte antaŭ ili.
Surbaze de tiu detalo oni argumentas, ke Tarteso perfekte kongruas. Ĝi ja estas tuj ekster la Ĝibraltara Markolo. Herodoto eĉ priskribis ĝin uzante ĝuste tiun esprimon. Kvankam ĝi ne estas meze en la Atlantika Oceano, ĝi estas rekte ĉe la akvoj de tiu oceano. Iu ajn mararmea potenco, kiu vojaĝis en la Mediteraneon el Tarteso, efektive priskribeblus kiel ‘venanta el la Atlantika Maro’, kiel priskribis Platono.
Ĉu ne insulo?
Sed kio pri la fakto, ke Tarteso fakte ne estis insulo? Platono ja ripete nomas Atlantidon insulo. Por trakti tiun ŝajnan problemon, subtenantoj de la teorio emfazas la fakton, ke la vorto, kiun Platono uzis, ‘nesos’, kelkfoje estis uzata kun pli larĝa signifo ol nur ‘insulo’.
Decide, oni scias, ke tiu vorto ankaŭ estis uzata en la senco de ‘duoninsulo’, almenaŭ antaŭ la tempo de Herodoto. Ekzemple, la nomo de Peloponezo signifas ‘Insulo de Pelopso’. Peloponezo, kompreneble, neniam estis vera insulo. Ĝi estas duoninsulo. Tio montras, ke la termino ‘nesos’ kelkfoje povis esti aplikata al duoninsulo anstataŭ al vera insulo.
La plej bone ellaborita formo de tiu ĉi tartesa teorio argumentas, ke la rakonto de Platono estis priskribo de la Iberia Duoninsulo kiel tuto. Tiun tutan duoninsulon, do, Platono nomis la ‘nesos’ de Atlantido.
Pli granda ol Libio kaj Azio kune
Alia rimarkinda geografia priskribo el la rakonto de Platono estas la jena aserto:
“La insulo estis pli granda ol Libio kaj Azio kune.”
Memorante, ke la vorto tradukita kiel ‘insulo’ povas signifi ‘duoninsulo’, subtenantoj de la teorio kelkfoje argumentas, ke la priskribo de Platono devenas de la fakto, ke la Iberia Duoninsulo efektive estas tre granda. Laŭ tiu argumento, la mencio de Azio en tiu frazo vere estas nur referenco al Malgrandazio. Tio ja estas, kion fakuloj ĝenerale komprenas.
La mencio de Libio, dume, estas komprenata kiel referenco al multe pli malgranda parto de Nordafriko ol kutime imagiĝas. En la plej fruegaj egiptaj mencioj de Libio, ĝi estas uzata por la popolo tuj okcidente de Egiptio. Estas nenia indiko, ke ĝi estis uzata por escepte granda areo. Eĉ la pli postaj grekoj kelkfoje uzis ‘Libio’ por la regiono inter Egiptio kaj Kirenaiko anstataŭ por Nordafriko kiel tuto.
Kun tio en la menso, tio ĉi daŭre ne kongruas kun la Iberia Duoninsulo, kiu fakte estas malpli granda ol Malgrandazio sola. Tamen ĝi estas sufiĉe proksima, por ke, laŭ kelkaj esploristoj, tio povus esti atribuebla al rezoninda troigo fare de la egiptoj.
Pli granda, ne pli vasta
Alia argumento uzata de subtenantoj de tiu ĉi teorio estas, ke la rakonto de Platono fakte rilatis al la grandeco de Atlantido en iu alia senco, ne al ĝia geografia amplekso. Platono ja uzis la vorton ‘meizon’, kiu povas simple signifi ‘pli granda’ en ĉiu ajn senco.
Ĉar la libianoj kaj la azianoj estis la du tradiciaj malamikoj de la egiptoj, estus tre racie, ke la egiptoj priskribu la grandecon de Atlantido dirante, ke ĝi estis pli granda ol Libio kaj Azio kune.
Laŭ tiu kompreno, la fizika grando de la Iberia Duoninsulo estas senrilata.
La vera maro
La jena parto de la priskribo de Platono ankaŭ bezonas klarigon:
“[Atlantido] estis la vojo al aliaj insuloj, kaj de tiuj eblis trairi al la tuta kontraŭa kontinento, kiu ĉirkaŭis la veran maron; ĉar tiu ĉi maro, kiu estas ene de la Markoloj de Heraklo, estas nur haveno kun mallarĝa enirejo, sed tiu alia estas vera maro.”
Laŭ tiu ĉi teorio, la maro, kiu estas ene de la Markoloj de Heraklo (tio estas, la Kolonoj de Heraklo), estas la Mediteranea Maro. Ĝi estas kiel nura haveno kompare kun la Atlantika Oceano, kiu estas la ‘vera maro’ menciita ĉi tie.
Kio do estas la ‘kontraŭa kontinento’? Tio eble estas la Amerikoj, kiuj ja formas limon ĉirkaŭ almenaŭ parto de la Atlantika Oceano. Tamen estas nenia pruvo, ke la grekoj iam sciis pri la Amerikoj. Tiu ‘kontraŭa kontinento’ tre povus esti mitologia konstruaĵo.
Sed kio pri la fakto, ke Atlantido estis ‘la vojo al aliaj insuloj’? Nu, el Tarteso aŭ el la Iberia Duoninsulo ĝenerale oni povis veli al la Kanariaj Insuloj, kiuj laŭ scio estis vizitataj de la fenicoj kaj la grekoj. Oni ankaŭ povis vojaĝi al Britio kaj Irlando, kiuj same estis vizitataj de mediteraneaj nacioj almenaŭ ekde la bronzepoko.
La dato de la milito kontraŭ Atlantido
Rilate al la bronzepoko, ni nun konsideru, kiel tiu ĉi teorio klarigas la tempokadron donitan de Platono. Famege, li priskribas, ke la egipta pastro, parolante al Solono, lokis Atlantidon 9000 jarojn en la pasinteco. Tio estus la jaro 11 600 a.K.
Subtenantoj de tiu ĉi teorio argumentas, ke tiu tempokadro estis draste troigita. Oni kutime faras tion interpretante ĝin laŭ kelkaj antikvaj grekaj asertoj, ke la egiptoj nomis monatojn ‘jaroj’. Tio signifus, ke la ‘9000 jaroj’ de la rakonto de Platono fakte estis periodo de 750 jaroj. Nombrante returne ekde la vizito de Solono al Egiptio en proksimume 590 a.K., oni alvenus al 1340 a.K.
La reĝoj de Ateno
Alia argumento estas uzata por subteni daton en la malfrua bronzepoko por Atlantido. Tiu argumento koncernas la reĝojn de Ateno. Platono klarigas la jenan pri la egiptaj pastroj:
“La pastroj en sia rakonto pri tiu milito menciis la plej multajn el la nomoj registritaj antaŭ la tempo de Tezeo, kiel ekzemple Kekropso, Ereĥteo, Eriĥtonio kaj Eriziktono.”
Tezeo estis legenda reĝo de Ateno, kiu regis en la generacio antaŭ la Troja milito. Konsiderante la tradician daton de la Troja milito, tio lokus Tezeon en proksimume 1200 a.K. Laŭ la Kroniko de Paroso, Kekropso vivis en la 16-a jarcento a.K. La aliaj tri nomoj inter Kekropso kaj Tezeo estis regantoj de Ateno en la generacioj tuj sekvantaj Kekropson.
Sur tiu bazo oni argumentas, ke la milito inter la grekoj kaj Atlantido okazis en la lasta parto de la malfrua bronzepoko, precipe en la 13-a jarcento a.K.
La Marpopoloj
Sur tiu bazo, subtenantoj de la tartesa teorio ligis la legendan militon inter Atlantido kaj Grekio kun la egiptaj registroj pri la Marpopoloj. Ja la milito kontraŭ Atlantido ne koncernis nur la grekojn. Platono klare diras al ni, ke ĝi estis milito, kiu ankaŭ koncernis la egiptojn. Fakte ĝi estis milito kontraŭ la tuta regiono ene de la Mediteraneo.
La Marpopoloj, dume, aperas en egiptaj registroj de la komenco de la 13-a ĝis la komenco de la 12-a jarcento a.K. Ili estas montrataj kiel atakintaj partojn de Sirio kaj Kanaan kaj eĉ Egiption mem. Ili ĝenis Egiption intermite dum ĉirkaŭ jarcento, antaŭ ol esti decide venkitaj de la egiptoj ĉe la Batalo de la Delto en proksimume 1180 a.K. fare de Ramzeso la 3-a.
Kiel tio kongruas kun Atlantido
Oni devas konfesi, ke estas nenio en la egiptaj registroj pri la Marpopoloj, kio indikus, ke ili venis el la regiono de Tarteso. Tamen unu el la pli elstaraj el la Marpopoloj estis nomataj la ‘Ŝerdenoj’. Unu komuna interpreto, kun ioma scienca subteno, estas, ke tiuj Ŝerdenoj estis la loĝantoj de Sardinio.
Sardinio estas unu el la plej grandaj insuloj de la Mediteraneo, kaj ĝi situas tuj okcidente de Italio. Rememoru, ke en sia priskribo de la milito de Atlantido kontraŭ la nacioj de la Mediteraneo, Platono klarigas, ke la viroj de Atlantido sukcese “subigis la partojn de Libio ene de la Kolonoj de Heraklo ĝis Egiptio, kaj tiujn de Eŭropo ĝis Tirenio.”
De la Ĝibraltara Markolo ĝis Tirenio en nordokcidenta Italio logike ampleksus Sardinion. Tial la argumento estas, ke la Ŝerdenoj menciitaj en tekstoj pri la Marpopoloj estis trupoj el Sardinio, kiu jam estis subigita de Tarteso.
La mara civilizo de Tarteso
Alia ĉefa postulo, por ke iu ajn kandidato por Atlantido estu prenata serioze, estas, ke ĝi devas esti estinta la centro de grava civilizo. Platono priskribis la imponajn templojn, domojn, statuojn, akveduktojn kaj aliajn konstruaĵojn sur Atlantido. Ĝi estas priskribata kiel ‘granda imperio’ kaj kiel tre riĉa.
Ne nur tio, sed ĝi ankaŭ estis centro de internacia komerco. Rimarku, kiel Platono priskribas ĝin:
“La tuta areo estis dense plenigita de loĝejoj; kaj la kanalo kaj la plej granda el la havenoj estis plenaj je ŝipoj kaj komercistoj venantaj el ĉiuj partoj.”
Li plue skribis:
“Pro la grandeco de ilia imperio multaj aĵoj estis alportataj al ili el fremdaj landoj.”
Sendube tio kongruas kun tio, kion grekaj aŭtoroj skribis pri Tarteso, kaj ĝi ankaŭ kongruas kun tio, kion la bibliaj aŭtoroj skribis pri Tarŝis. Kiel ni vidis antaŭe, ĝi estis grava fonto de valoraj metaloj, al kiu komercistoj el malproksimaj lokoj regule vojaĝis.
Arkeologiaj indikaĵoj
La fakton, ke Tarteso vere estis la fonto de granda parto de la valora metalo uzata de mediteraneaj nacioj, subtenas arkeologiaj indikaĵoj el Israelo. Impresa nombro da arĝentaj trezoroj estis trovitaj en Israelo, datantaj de la tempo de Salomono, ĉirkaŭ 1000 a.K.
Kemiaj analizoj de tiuj arĝentaj trezoroj montris, ke la plej multo, se ne ĉio, el la arĝento devenis de Sardinio aŭ de Hispanio. Tio forte konfirmas la literaturajn pruvojn, ke Tarŝis estis Hispanio kaj ke la arĝento de Salomono venis el tiu regiono.
Tial ni povas vidi, ke vere estas bona kialo kredi, ke Tarteso en Hispanio vere estis grava fonto de valoraj metaloj por nacioj eĉ tiel malproksimaj kiel la alia fino de la Mediteraneo.
La granda ebenaĵo
Unu grava trajto de Atlantido, kiu ricevas multe da atento en la rakonto de Platono, estas la granda ebenaĵo. Oni diras, ke ĝi estis en la mezo de la insulo. Ĝi estis turnita suden kaj ŝirmata norde de grandaj montoj.
Fakte detalo, kiu ofte estas preteratentata, estas, ke la ebenaĵo laŭdire estis ‘ĉirkaŭita’ de montoj, kvankam la montoj norde ricevas apartan atenton, ĉar ili ŝirmis la ebenaĵon kontraŭ rimarkindaj nordaj ventoj.
Tiu ĉi granda ebenaĵo elstaras en la rakonto, ĉar ĝi estis enorma, ekstreme fekunda kaj tial grava por la insulo, kaj ĝi estis objekto de ampleksa agrikultura laboro. Platono ankaŭ precizigas, ke ĝi havis oblongan formon, kaj li donas ĝiajn ĝustajn mezurojn.
Laŭ subtenantoj de la tartesa teorio, tiu ĉi granda ebenaĵo kongruas kun la Betika Depresio, kiu estas la ĉefa vala ebenaĵo etendiĝanta tra Andaluzio. Ĝi ja estas ĉirkaŭata de montoj triflanke, kun la malferma flanko ĉe la marbordo.
La cirkla metropolo
Ege la plej fama parto de Atlantido estas la cirkla metropolo. Platono priskribas, kiel sur la insulo Atlantido estis malgranda monteto proksimume 50 stadionojn for de la maro. Posejdono ĉizis plurajn koncentrajn cirklojn en la teron kaj igis ilin pleniĝi per marakvo. En tiu regiono de la insulo, la metropolo, estis konstruita floranta urbo.
Subtenantoj de la tartesa teorio argumentas, ke similaj priskriboj troviĝas en la greka-romia literaturo pri Iberio, tiel subtenante la konkludon, ke Atlantido estis en tiu regiono.
La reĝa cirklo de sidlokoj ĉe Pindaro
La ĉefa pruvo por tio venas de Pindaro, kiu verkis en la komenco de la kvina jarcento a.K. Rimarku la jenan pasaĵon:
“Peleo… edziĝis al unu el la Nereidinoj tronantaj supre, kaj vidis la belan cirklon de sidlokoj, en kiu sidis la sinjoroj de ĉielo kaj maro, dum ili donacis al li kaj malkaŝis la estontan forton de lia gento. Trans Gadeira, direkte al la okcidenta mallumo, ne ekzistas trairejo.”
Rimarku la referencon al la sinjoroj de la ĉielo kaj la maro sidantaj en ‘bela cirklo de sidlokoj’. En la sekvanta frazo estas menciita Gadeira. Tio estas la nuna Kadizo. Tio supozeble aludas al legenda cirkla reĝa rezidejo en la regiono de Kadizo, kiu pli-malpli kongruas kun la loko de Tarteso.
La detruo de Atlantido ĉe Tarteso
Alia decida parto de la historio de Atlantido estas la fakto, ke ĝi estis subite detruita en unusola tago kaj nokto, malaperante en la maron en drameca evento kun tertremoj kaj inundoj. Subtenantoj de la tartesa teorio emfazas, ke tiu priskribo bone kongruas kun la ideo de mara tertremo kaŭzanta cunamon (kiuj ĝenerale venas en pluraj ondoj, kio kongruas kun la referencoj de Platono al inundoj en la pluralo).
En la jaro 1755 la portugala urbo Lisbono estis frapita de detrua tertremo kaj rezulta cunamo. Tamen tiu fama evento ne frapis nur Lisbonon. La cunamo ankaŭ frapis grandan parton de la hispana marbordo, precipe la regionon Andaluzion. Kadizo estis inter la urboj damaĝitaj de ĝi.
Subtenantoj de tiu ĉi teorio argumentas, ke io simila eble okazis en la malfrua bronzepoko, kaŭzante la legendon pri Atlantido malaperanta en la maron.
Obĵetoj kontraŭ tiu ĉi teorio
Malgraŭ kiom zorge ellaborita tiu ĉi teorio estas kaj kiom populara ĝi fariĝis, ekzistas abundeco da logikaj misrezonoj kaj malfortoj en ĉiuj pecoj da pruvoj uzataj por subteni ĝin.
Geografiaj problemoj
Unue, ni alfrontu la evidentajn geografiajn problemojn de tiu ĉi teorio. Rememoru la argumenton, ke la vorto ‘nesos’ ne origine signifis nur ‘insulon’, sed povis ankaŭ esti uzata kun la signifo de ‘duoninsulo’. Kvankam la pruvoj por tio estas solidaj, tiu argumento dependas de la konkludo, ke la Iberia Duoninsulo kiel tuto estis la ‘nesos’ de Atlantido.
La ĉefa problemo kun tio estas, ke tio signifus, ke Atlantido ne estis malantaŭ la Kolonoj de Heraklo. Fakte tio signifus, ke la Kolonoj de Heraklo estis duonvoje laŭlonge de la nesos, aŭ duoninsulo, de Atlantido mem. Alivorte, la Kolonoj de Heraklo estus estintaj parto de Atlantido, tamen Platono neniam priskribas tion.
Platono klare diras, ke la insulo Atlantido estis antaŭ la Kolonoj de Heraklo. Interpreti la vorton ‘nesos’ kiel referencon al la Iberia Duoninsulo ne akomodas tiun priskribon, ĉar Iberio neniel povas esti priskribata kiel situanta ‘antaŭ’ la Ĝibraltara Markolo.
Alia grava problemo estas, ke tiu ĉi teorio interpretas la ‘veran maron’ kiel la Atlantikan Oceanon, kaj la kontraŭan kontinenton, kiu ĉirkaŭas tiun maron, kiel la Amerikojn. Tamen oni diris, ke Atlantido regis super partoj de tiu kontinento.
Decide, estas nenia pruvo, ke la civilizo centrita ĉe Tarteso (nek iu ajn alia bronzepoka civilizo en Iberio) iam regis iun parton de Ameriko.
La tartesa civilizo
Eĉ pli fundamenta problemo kun tiu ĉi teorio estas la fakto, ke la civilizo centrita ĉirkaŭ Tarteso simple ne povas esti la origino de Atlantido pro kronologiaj kialoj. Kiel ni vidis pli frue, kaj la Biblio kaj grekaj fontoj konsentas, ke Tarteso estis rimarkinda civilizo de proksimume la 11-a jarcento a.K. ĝis la sesa jarcento a.K.
Kvankam tio antaŭdatas Platonon, ĝi ne akomodas la aliajn argumentojn uzatajn ene de tiu ĉi teorio. Tiu teorio dependas de interpretado de la referenco de Platono al 9000 jaroj kiel eraro por 750 jaroj, kio metus la eventojn profunde en la mezon de la malfrua bronzepoko.
La tartesa civilizo eĉ ne ekzistis ĝis post la fino de la malfrua bronzepoko. Ĝi estiĝis post kiam la mikena civilizo en Grekio jam estis falinta. Ĝi estiĝis post kiam la Marpopoloj jam estis venkitaj de la egiptoj.
Kompreneble, la demando, kiam ĝi unue estiĝis, ne estas eĉ la plej grava problemo. Tiu civilizo daŭris ekzisti ĝis proksimume la tempo de Solono mem. Ĝi klare ne povus esti la origino de legendo pri longe perdita civilizo, kiu jam estis malnova en la tempo de Solono.
La problemo pri la Marpopoloj
Parolante pri la Marpopoloj, la argumento pri ilia konekto kun tiu ĉi teorio ankaŭ ne funkcias, eĉ izolite de la tartesa civilizo. Konsideru momente la aferon de kronologio.
Tiu ĉi teorio postulas, ke la cifero de Platono, 9000 jaroj, fakte estu 750 jaroj. Ĉar Solono vizitis Egiption en ĉirkaŭ 590 a.K., tio lokus la militon kontraŭ Atlantido en ĉirkaŭ 1340 a.K. Kontraŭe, la Marpopoloj unue aperas en egiptaj registroj en ĉirkaŭ 1280 a.K., pli ol duonan jarcenton poste, kaj ili ne estis venkitaj ĝis ĉirkaŭ 1175 a.K.
Krom la fakto, ke la kronologio ne kongruas, ankaŭ la venkintoj de la du militoj ne kongruas. Oni diris, ke Atlantido estis venkita de la grekoj. La Marpopoloj, kontraŭe, estis venkitaj de la egiptoj. La rakonto de Platono specife notas, ke la egiptoj, same kiel ĉiuj aliaj implikitaj en la milito krom la atenanoj, jam estis falintaj antaŭ la atlantidanoj. Tial la milito kontraŭ la Marpopoloj sendube ne kongruas kun la milito kontraŭ Atlantido.
Kroma punkto de malsimileco estas la fakto, ke unu el la Marpopoloj estis nacio konata kiel la Denyen. Multaj fakuloj identigis ilin kiel la grekoj (notu la similecon al la greka etnonimo ‘Danaanoj’). Tio signifas, ke la grekoj batalis kontraŭ Egiptio kune kun la aliaj Marpopoloj. Sendube tio estas la ĝusta malo de la ŝlosila punkto de la legendo de Atlantido.
La problemo pri la granda ebenaĵo
Kvankam estas vere, ke ekzistas granda ebenaĵo en Andaluzio, ĝi ne kongruas kun tio, kion Platono priskribis. Platono donas la mezurojn de la ebenaĵo kiel 3000 stadionojn longajn kaj 2000 stadionojn larĝajn. La Betika Depresio ne kongruas kun tiuj mezuroj. Eĉ se ni supozas, ke ‘stadiono’ estas eraro por iu alia mezurunuo, la proporcioj de la ebenaĵo daŭre ne kongruas kun la atlantida.
La ebenaĵo de Atlantido estas priskribata kiel oblonga kun proporcio 3:2. Aliflanke, la Betika Depresio estas multe pli longa ol larĝa. Krome oni diris, ke pluraj riveroj fluis tra la granda ebenaĵo de Atlantido, dum estas nur unu rivero, la Gvadalkiviro, kiu fluas tra la Betika Depresio.
La neekzistanta metropolo
Alia grava problemo kun tiu ĉi teorio estas, ke simple ne ekzistas nenia pruvo pri iu ajn speco de cirkla metropolo ĉe Tarteso. Ne estas arkeologiaj pruvoj pri tia urbo aŭ setlejo, nek ekzistas iu ajn tradicio pri tia loko ĉe Tarteso aŭ Tarŝis en grekaj aŭ bibliaj fontoj.
La plej bona pruvo, kiun tiu ĉi teorio povas doni, estas la referenco de Pindaro al la ‘sinjoroj de la ĉielo kaj la maro’ sidantaj ĉe cirklo de sidlokoj, kiu supozeble estas lokigita proksime de Kadizo.
En realeco la kunteksto de la pasaĵo estas tute fokusita sur Grekio. La viro, kiu laŭdire edziĝis al nimfo kaj vidis tiun cirklon de sidlokoj, estas Peleo, la patro de Aĥilo. Lia edzino, kiel ni scias el multaj aliaj fontoj, estis la nimfo Tetiso. Fakte tiu ĉi geedziĝo ne estas obskura evento en la greka mitologio. Ĝi estas la preludo al la juĝo de Pariso, kiu rekte kondukis al la Troja milito.
La geedziĝan feston de Peleo kaj Tetiso ĉeestis la dioj de Olimpo. Tiuj estas evidente la ‘sinjoroj de la ĉielo kaj la maro’ menciitaj de Pindaro. Laŭ Pindaro tiuj sinjoroj donacis al Peleo okaze de lia edziĝo al la nimfo, kaj ĝuste tion, laŭ aliaj fontoj, faris la olimpaj dioj al Peleo okaze de lia edziĝo al Tetiso.
Do, kie loĝis la olimpaj dioj? Famege oni rigardis ilin kiel loĝantajn sur la monto Olimpo en Grekio, ne proksime de Gadeira. Aŭ, se la referenco de Pindaro al cirklo de sidlokoj rilatas al la loko, kie la geedziĝa festo estis okazigita, aliaj grekaj fontoj klare lokas tion ĉe la monto Peliono en Tesalio.
Do, kial Pindaro menciis Gadeira tuj post sia referenco al la edziĝo de Peleo? La respondo estas neklara, sed konsiderante, ke Pindaro tuj sekvas tiun ĉi referencon al returniĝo ĉe Gadeira per la aserto “ĉar estas neeble por mi rakonti la plenan historion de la filoj de Eako [unu el kiuj estis Peleo],” ŝajnas, ke temas pri ia esprimo aŭ retorika artifiko, kies plena signifo nun perdiĝis.
Neniu pruvo pri detruokazo
Unu plia fundamenta problemo kun tiu ĉi teorio estas la fakto, ke estas nenia pruvo pri cunamo frapinta tiun areon en la malfrua bronzepoko (aŭ iam ajn inter tiam kaj la epoko de Platono, kompreneble). La pruvo donita de la cunamo de Lisbono en 1755 estas uzata simple por montri, ke tia evento eblas.
Tiel, estas hipoteze eble, ke tia evento povus esti okazinta en la malfrua bronzepoko. Tamen jen ĉio, kio ĝi estas. Ĝi estas hipoteza eblo. Ekzistas nenia efektiva pruvo por ĝi.
Konkludo
Konklude, malgraŭ kiom forte argumentita tiu ĉi teorio estis dum la pasintaj du jardekoj, ĝi simple ne estas subtenata de fortaj pruvoj. La nuraj pruvoj, kiuj efektive ekzistas, estas reciproke ekskluzivaj. Ekzemple, la teorio postulas, ke la civilizo de Atlantido povas esti ligita al la civilizo de Tarteso. Ĝi ankaŭ ligas la militon kontraŭ Atlantido kun la milito kontraŭ la Marpopoloj. Tamen la tartesa civilizo ne estiĝis ĝis post kiam la Marpopoloj jam estis venkitaj de Egiptio. Krome ni vidis, ke la geografiaj argumentoj uzataj de tiu teorio ne kongruas kun la priskribo de Platono, nek ekzistas iaj ajn pruvoj pri kelkaj el la ŝlosilaj partoj de Atlantido.
Fontoj
Stillwell, Richard, The Princeton Encyclopedia of Classical Sites, 1976
Kühne, Rainer W., Tartessos-Tarshish was the model for Plato’s Atlantis
https://www.britannica.com/place/Guadalquivir-River
https://www.bbc.com/travel/article/20220727-the-iberian-civilisation-that-vanished
https://www.britannica.com/place/Tartessus
https://www.arcus-atlantis.org.uk/atlantis/where-is-atlantis.html
https://atlantipedia.ie/samples/libya/
https://www.worldhistory.org/tartessos/
https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/1200004325
