La Jazida Religio: Historio, Popolo kaj Origino
La jazida religio, ankaŭ literumita kiel jezida, estas monoteisma religio kiu originis en Norda Irako. Kvankam ofte miskomprenita pro siaj kredoj, la jazida religio kunhavas multajn similecojn kun Islamo, Kristanismo, Judismo, kaj Zarathustranismo.
Kio Estas la Jazida Religio?
Ofte konsiderata la plej malnova vere monoteisma religio en la mondo, Jazidoj kredas je unu Dio nomata Ĥvede, kiu kreis la mondon kaj asignis ĝin al sep sanktaj estaĵoj konataj kiel Anĝeloj aŭ heft sirr (sep misteroj). La gvidanto de la sep anĝeloj nomiĝas Tawûsê Melek, kaj li tenas aŭtoritaton super la mondo.
Jazidoj kredas je dia triado. La origina kaj unua estas la dio kiu estas malproksima kaj neaktiva koncerne sian kreaĵon. Li nur enhavis kaj ligis ĝin kune per sia esenco. La dua hipostazo estas Ŝejĥo Adi, kaj la tria estas Sultano Ezid. Tiuj du estas hipostazoj de la unu Dio. Iliaj identecoj foje estas malklaraj, kaj la du ofte estas konsiderataj manifestiĝoj de Tawûsê Melek.
La nomo ‚Jazido‘ laŭkredite devenas de la malnova irana vorto ‚yazata‘, kiu laŭvorte signifis ‚dian estaĵon‘. Aliaj fakuloj kredis ke ĝi devenas de la Umajada kalifo Jazid la 1-a, unu el iliaj plej reverataj regantoj.
Ne ekzistas registrita historio pri la unuaj Jazidoj. Fakuloj teoriis ke la originoj de Jazidismo okazis dum la tempo de la sufia gvidanto Adi ibn Musafir en la 12-a jarcento. Li fondis la komunumon kaj miksis elementojn de Islamo kun la lokaj kredoj. Jazidismo fariĝis ekstreme sinkreta tra la jaroj kaj enkorpigis aliajn elementojn de Zarathustranismo, Maniĥeismo kaj Kristanismo en siajn kredojn.
La Dio Ĥvede
Ĥvede kreis la mondon kaj la universon. Li ankaŭ kreis la sep sanktajn estaĵojn por zorgi pri la mondo. Ĥvede havas pli ol mil aliajn nomojn. Ĥvede estas bonvola, pardonema kaj kompata dio, same kiel kiel Islamanoj rigardas sian dion Alaho.
Laŭ ilia krea rakonto, li kreis la mondon el blanka perlo prenita el sia brusto. Li tiam kreis la unuan birdon nomatan Anfar kaj metis la perlon sur la dorson de la birdo. Dum 40 000 jaroj, la birdo kovas sur la perlo kvazaŭ ĝi estus ovo. Post tio, Dio kreas anĝelojn respondecajn pri la kreado de homoj, plantoj kaj bestoj.
Tawûsê Melek
Tawûsê Melek estas la gvidanto de la anĝeloj. Li iam malobeis Dion rifuzante klini sin antaŭ la unua homo. Tio estis testo de Dio por vidi ĉu liaj anĝeloj estas lojalaj kaj klinas sin nur al li, ilia kreinto. La aliaj anĝeloj nomiĝas Cibrayîl, Ezrayîl, Mîkayîl, Şifqayîl, Derdayîl, Ezafîl kaj Ezazîl.
Tawûsê Melek ofte estas adorkultata en la formo de pavo. En Kristanismo, la pavo estas simbolo de senmorteco ĉar ĝia karno ŝajne ne putras. Tawûsê Melek ankaŭ foje estas konsiderata la alter ego de Dio, kio igas lin nedisigebla de li. Lia alia nomo estas Ŝajtan, kiu ofte sonas same kiel ‚Satano‘. Tial ili etikedis Jazidojn kiel diablokultantojn. Pro tiu kialo, Jazidoj evitis la vorton Ŝajtan kiam ili referencas al Tawûsê Melek.
La Jazida Popolo
Jazidoj estas kurdeparolanta popolo kiu ĉefe estis farmistoj kaj brutobredistoj. Ili nomas sin Ezi, Izid aŭ Ezid kaj Dasini aŭ Dasin, kio laŭvorte signifis „tiu kiu kreis min“. Pro sia perforta historio de persekutado, Jazidoj fariĝis singardaj pri eksteruloj. Ilia komunumo vivis asketan vivstilon kaj malofte asociiĝis kun homoj el ekster sia tribo. Ili ankaŭ sukcesis postvivi post multnombraj provoj de ekstermo.
Multaj Jazidoj fizike similas al islamaj Kurdoj kaj Armenoj, sed ili konsideras sin apartaj de ili. Ili havas unikajn kredojn kiujn iliaj najbaroj grandparte miskomprenis, kondukante ilin pensi ke ili estas diablokultantoj. Fakuloj kredas ke ili origine venas el Norda Irako kaj havas genetikajn ligojn al la originaj mezopotamiaj popoloj. Ili vivis en komunumoj en Irako, Sirio kaj Turkio kaj havas komunumojn en Kartvelio kaj Armenio.
La jazida loĝantaro en Irako loĝas en la Gubernio Nineve. Du el iliaj plej grandaj komunumoj estas en la Distrikto Ŝeĥan. Unu situas nordoriente de Mosulo, kaj alia en la distrikto Sinĝar estas proksima al la siria limo. Dum jarcentoj, la montaroj de nordokcidenta Irako estis ilia hejmo. Ili konstruis sanktajn lokojn, sanktejojn kaj vilaĝojn en tiuj areoj.
En Sirio, Jazidoj loĝas en du komunumoj. La unua troviĝas en Al-Ĵazira kaj la alia en Kurd-Dagh. Jazidoj en Kartvelio havas malkreskantan loĝantaron pro ekonomia migrado al la Okcidento. Nunaj taksoj trovis nur tiom malmulte kiel 6 000 Jazidojn en la lando. Dume en Armenio, Jazidoj konsistigas la plej grandan etnan minoritatan grupon. Plej multaj armenaj Jazidoj estas posteuloj de rifuĝintoj kiuj fuĝis al Armenio por eskapi persekutadon dum la otomana regado.
Religiaj Kredo
Jazidaj religiaj kredoj rondiras ĉirkaŭ la universalaj principoj de moraloj kaj etiko. Ili estas populare konataj esti tre sekretemaj pri siaj kredoj kaj tradicioj. Plej multaj el iliaj kredoj estas buŝe transdonitaj de generacio al generacio. Eĉ la kredantoj ne havas aliron al sia sankta libro nomata la Meŝef Reh, kiu laŭ onidiroj estis perdita. Ili ankaŭ malhelpas eksterulojn lerni kaj partopreni en siaj sanktaj tradicioj. Iliaj himnoj eĉ estas plenaj de kriptaj aludoj, por ke eksteruloj malfacile interpretu ilin.
Jazidismo kaj Islamo kunhavas multajn similecojn, sed ili diverĝas kiam temas pri kiel ili perceptas Dion. Jazidaj dioj konsistas el sankta triunuo, same kiel en la kristana kredo. La sankta triunuo estas la sola maniero kiel Jazidoj povas observi Dion, kaj ĝi fariĝas ilia objekto de venerado.
Jazidismo ankaŭ parolas pri sep ĉefanĝeloj kiuj sekvas Dion, temo ĉeestanta en Kristanismo, Islamo kaj Judismo. Tiuj anĝeloj estas inkluzivitaj en iliaj ĉiutagaj preĝoj. La anĝeloj laŭkredite reenkarniĝas en homajn formojn foje. Ili ankaŭ havas astronomiajn valorojn kaj ofte estas ligitaj al la sep babilonaj planetaj Dioj.
Anĝeloj estas reverataj en la jazida religio. Ili estas konataj veni al la tero por alporti regulojn por la nacioj periode. Ŝejĥoj kredas ke ili devenas de la sango de la Sep Anĝeloj. Alia teologia diferenco inter Islamo kaj Jazidismo estas ilia vido de la pavo-anĝelo.
En jazidaj kredoj, la pavo-anĝelo estis la tera reprezentanto de Dio. Lia rifuzo klini sin al homoj signis lian plej puran agon de devoteco al Dio. En la Korano, Islamanoj rigardas la rifuzon de la pavo-anĝelo klini sin al Adamo kiel herezan kaj egaligas lin al Satano, kiun Dio ĵetis en Inferon pro malobeo de lia ordono.
Pro tiu paralelo inter la pavo-anĝelo kaj Satano, Islamanoj kaj Kristanoj akuzis Jazidojn esti diablokultantoj. Multaj historiistoj defendis Jazidismon, sciante ke la pavo-anĝelo estas aparta ento de Satano. La koncepto de Satano aŭ Infero ne ekzistas en la jazida kredo.
La jazida popolo kredas ke ili estis kreitaj unike el la cetero de la homaro. Male al aliaj homoj kiuj devenis de Eva, ili devenis de Adamo tra lia filo Ŝehid bin Ĝer. Tiu kredo igis geedziĝon ekster sia komunumo malpermesita. Kontakto kun eksteruloj estas malinstigata. Se Jazido edziĝas al iu el ekster sia kredo, ili estas baritaj kaj ekzilitaj. Kelkaj eĉ estas ŝtonumitaj kaj mortigitaj. En 2007, la ŝtonumado de jazida knabino kiu laŭdire konvertiĝis al Islamo estis kaptita sur poŝtelefona video. Tio akiris tutmondan atenton kaj internacian koleron.
Jazidoj kredas ke homoj havas kaj bonon kaj malbonon en si, kiu ekzistas en iliaj mensoj kaj spirito. Homoj havas la liberan volon elekti kiun ili sekvas. Ili ankaŭ kredas ke animoj pasas en sinsekvajn korpajn formojn kaj iras en laŭgradan purigon kaj kontinuan renaskiĝon.
Simile al ŝanĝado de vestoj, animoj povas ŝanĝiĝi ĝis ili atingas spiritan purigon. La plej malbona sorto por Jazido estas esti forpelita el sia komunumo. Tio signifus ke lia animo ne povus progresi. Laŭ la jazida kalendaro, la mondo estas 7 000 jarojn aĝa. Tio estas 5 000 jarojn pli aĝa ol la Gregoria Kalendaro kaj 1 000 jarojn pli aĝa ol la juda kalendaro.
Jazidoj plenumas kvin jazidajn preĝojn tage por Tawûsê Melek. Unufoje dum tagiĝo, sunleviĝo, tagmezo, posttagmezo kaj sunsubiro. Merkredo estas ilia sankta tago, kaj dimanĉo estas ripoztago. Ili ankaŭ havas striktan religian kredsistemon kiu rondiras ĉirkaŭ pureco. Ili ne rajtas manĝi certajn specojn de manĝaĵo kiel porkon. Porti blukoloran veston ankaŭ estas tabuo. Ili ankaŭ ne rajtas preĝi en la ĉeesto de eksteruloj.
Jazidoj ofte estas gvidataj de ĉefa ŝejĥo aŭ ilia suprema religia kapo kaj princo, ilia sekulara kapo. Ili havas tri kastojn kiuj apartigas iliajn religiajn devojn (ne socian statuson): la murid-oj, ŝejĥoj kaj pir-oj, kiuj povas edziĝi nur ene de siaj grupoj, kio signifas ke eblas esti membro de grupo nur per naskiĝo. Tiu apartigo malhelpas potencbatalon inter kastoj.
Jazida kulturo estas patriarka laŭ naturo. La partopreno de virinoj en laboro, edukado kaj politiko estas tre malalta. Plej multaj virinoj edziniĝas tre junaĝe kaj fariĝas finance dependaj de siaj edzoj dum la resto de siaj vivoj.
Dum geedziĝoj, iliaj pastroj (pir) rompas panon en du kaj donas unu duonon al la novedzino kaj la alian duonon. Jazidaj infanoj estas baptitaj per akvo de pastro. Jazidoj estas devigitaj fariĝi monogamaj dum la ĉefoj povas praktiki poligamion.
En septembro, ili havas jaran pilgrimadon al la tombo de Ŝejĥo Adi trovita norde de Mosulo por plenumi ritojn en la rivero. Tiu monato estas necesa tempo kiam multaj Jazidoj kunvenas por festi. Dum la festeno, ili renkontas aliajn Jazidojn kaj aranĝas kelkajn geedziĝojn. Ili estas konataj oferi bestojn kaj plenumi cirkumcidon. Iliaj mortintoj estas enterigitaj en konikaj tomboj kun la manoj krucitaj.
En decembro, Jazidoj fastas dum tri tagoj antaŭ ol trinki vinon kun la pir. Ilia plej sankta sanktejo estas la tombo de ilia fondinto Ŝejĥo Adi ibn Musafir. Ili ankaŭ estas devigitaj viziti la sanktan urbon Laliŝ, kie la sankta templo troviĝas, unufoje dum sia vivo. Simile al kiel Islamanoj devas viziti Mekao. Por atingi Laliŝ, vojaĝantoj devas iri al Dohuk kaj preni horan veturadon sudorienten. Tiuj kiuj venas el Erbil devos veturi du horojn kaj duonon.
Unufoje en la templo, Jazidoj devas uzi olivolajn kandelojn. Ili eniras la enirejon de la templo kiu estas ornamita per skarpoj. Dum ene, ili ankaŭ kisas la sanktajn ŝtonojn de la templo.
Jazidoj estas ĉefe kurdaj kaj havas sian lingvon. Ili ankaŭ havas riĉan buŝan tradicion kiu integras islamajn kredojn kun elementoj de Zarathustranismo. Tamen multo el ilia tradicio estas buŝa kaj farita en sekreteco. Tiu kombinaĵo de kredoj igis Islamanojn pensi ke ili estas herezuloj. De 1162 ĝis la 15-a jarcento, jazidaj kredoj komencis devii de Islamo. Jazidoj komencis trinki alkoholon kaj preĝi for de Mekao kaj direkte al la tombo de Ŝejĥo Adi.
Persekutado
La persekutado de Jazidoj estas grava parto de ilia historio kiu formis ilian komunumon. Por multaj Jazidoj, la lukto por postvivi estis interligita kun ilia religia praktiko. Erare etikedita kiel diablokultantoj de multaj Islamanoj, Jazidoj alfrontis genocidon tra la jaroj, komencante en la malfrua 16-a jarcento.
Dum la 19-a jarcento, Jazidoj estis persekutitaj de otomanaj kaj kurdaj gvidantoj. Ili estis devigitaj konvertiĝi al Islamo, kaj tiuj kiuj ne faris tion estis brutale ekzekutitaj. Entute 72 genocidaj masakroj okazis en provo ekstermi la jazidan popolon.
Dum la epoko de Saddam Hussein en 2003, centoj da Jazidoj estis murditaj de la terorisma grupo Al-Kaida. Jazidaj virinoj estis seksperfortitaj kaj venditaj en arabaj merkatoj. Pro tio, miloj da Jazidoj fuĝis al Sirio kaj Turkio.
En 2014, ISIS komencis teruri jazidajn vilaĝojn. Kiam islamaj militantuloj kaj ekstremistoj kaptis Sinĝaron, pli ol 500 000 Jazidoj estis en danĝero. La iraka armeo ne povis helpi ilin, kaj la homoj estis je la kompato de siaj kaptintoj. Tio instigis Usonon konsideri milite gvidatan humanitaran agon.
Jazidoj serĉis rifuĝon en kurda teritorio dum aliaj fuĝas al la montaroj kaj atendas savon. Tiuj kiuj ne fuĝis al la montaroj estis aŭ prenitaj kiel kaptitoj aŭ ekzekutitaj de la ekstremistoj. Plej multaj el tiuj kiuj iris al la Monto restis kaptitaj dum tagoj sen manĝaĵo aŭ akvo. Rezulte, multaj mortis pro malsato, vundo aŭ elĉerpiĝo.
El tiuj persekutitaj, estis la jazidaj virinoj kiuj suferis la plej multe. Ekstremistoj sklavigis kaj sekse atakis 7 000 jezidajn virinojn. Kelkaj el ili estis devigitaj konvertiĝi al Islamo kaj edziniĝi al IS-batalantoj. Aliaj kiuj provis eskapi estis grupseksperfortitaj.
Dum la Islama Ŝtato daŭre prenas pli da jazida teritorio, la Jazidoj estas devigitaj aŭ fuĝi aŭ esti ekzekutitaj. Izolitaj, diskriminaciitaj kaj devigitaj kaŝi sin, la Jazidoj kreis ensulan kulturon. Ili fariĝis fermita komunumo kiu malofte interedziĝas kun aliaj Kurdoj.
Hodiaŭ, Jezidoj estas unu el la multaj religiaj minoritatoj en Irako kaj estas ĉirkaŭ 700 000 Jazidoj en la mondo disĵetitaj tra Irako, Turkio, Armenio, Kartvelio kaj Nordameriko. La Internacia Jazida komunumo ankaŭ senespere provas levi konscion pri siaj kredoj. Ili kredas ke ili ne meritas persekutadon kaj malamon pro la tutmonda nescio pri siaj kredoj.
Resumo
- Jazido estas la plej malnova konata postvivanta monoteisma kredo en la mondo. Jazida kredo kunhavas multajn similecojn kun Islamo, Kristanismo, Judismo kaj Zarathustranismo.
- Jazidoj kredas je unu Dio kiu kreis la mondon kaj asignis ĝin al sep anĝeloj. La gvidanto de la sep anĝeloj nomiĝas Tawûsê Melek kaj li tenas aŭtoritaton super la mondo.
- Jazidoj nomas sin Ezi, Izid aŭ Ezid kaj Dasini aŭ Dasin kio laŭvorte signifis „tiu kiu kreis min“.
- Jazidoj havas unikajn kredojn kiuj estas grandparte miskomprenitaj de iliaj najbaroj kondukante aliajn religiajn kulturojn pensi ke ili estas diablokultantoj.
- Plej multaj Jazidoj venas el Norda Irako kaj havas genetikajn ligojn al la originaj mezopotamiaj popoloj.
- Erare etikedita kiel diablokultantoj de multaj Islamanoj, Jazidoj alfrontis genocidon tra la jaroj komencante en la malfrua 16-a jarcento.
- Dum la epoko de Saddam Hussein en 2003, centoj da Jazidoj estis murditaj de la terorisma grupo Al-Kaida.
- En 2014, ISIS komencis teruri jazidajn vilaĝojn. Kiam islamaj militantuloj kaj ekstremistoj kaptis Sinĝaron, pli ol 500 000 Jazidoj estis en danĝero.
- Jezidoj estas unu el la multaj religiaj minoritatoj en Irako. Estas ĉirkaŭ 700 000 Jazidoj en la mondo disĵetitaj tra Irako, Turkio, Armenio, Kartvelio kaj Nordameriko.
