Sumeraj Inventoj, Kiujn Vi Verŝajne Ankoraŭ Uzas Hodiaŭ
Sumeraj inventoj ŝanĝis la kurson de historio kaj ebligis al la homaro konstrui la unuan veran civilizon. La sumera civilizo floris en suda Mezopotamio de ĉ. 4500 ĝis ĉ. 1900 a.K.
En la greka, la vorto “Mezopotamio” signifas la “lando inter la riveroj”, rilatante al la Tigriso kaj la Eŭfrato.
Ĉi tiu tero, kiu etendiĝas de la mediteranea marbordo okcidente ĝis la Persa Golfo sudoriente, formante la tiel nomatan Fekundan Duonlunon, estas konsiderata la lulilo de civilizo. Ni rigardu kelkajn el la plej gravaj inventoj kiujn la sumeranoj postlasis kaj kiujn ni ankoraŭ uzas hodiaŭ.
Kion Inventis la Sumeranoj?
La komenciĝoj de Sumero estas envolvitaj en mistero. Historiistoj kredas, ke la sumeranoj estis la unuaj homoj kiuj migris al Mezopotamio ĉirkaŭ 5500 a.K. Ili konstante setlis en suda Mezopotamio, sur la bordoj de la rivero Ŝatt al-Arab, formita per la kuniĝo de la Tigriso kaj la Eŭfrato kaj fluanta en la Persan Golfon.
Malkiel la antikvaj egiptoj, la sumeranoj neniam estis unuigitaj politike sub la aŭtoritato de sola reganto. Ili loĝis en urboŝtatoj, ĉiu regata de reĝo, sed ili parolis komunan lingvon kaj kredis en la samaj dioj.
Skribsistemo: La Plej Granda Invento de Sumero
Nia mondo hodiaŭ estus neimagebla sen skribsistemo kaj skriba lingvo. Efektive, la ekzisto de civilizo mem estis ebligita per la invento de la unua skribsistemo de la mondo en antikva Sumero. La skribsistemo inventita de la sumeranoj nomiĝas kojnoskribo.
Ĝia invento ĝenerale estas datita inter 3500 kaj 3000 a.K. La kojnoskriba skribsistemo konsistas el diversaj figuroj kaj bildoj. La sumeranoj uzis grifelon (pintan instrumenton por skribado kaj markado vaste uzatan en la antikva mondo) por tranĉi formojn en la mola argilo. La kojnoskriba skribo evoluis dum tempo por fariĝi pli praktika, kio estas evidenta en la redukto de la nombro da signoj de 1000 ĝis 600.
La kojnoskriba skribo estis unu el la plej gravaj heredaĵoj de Sumero. Babilonanoj, asirianoj kaj akadanoj ĉiuj uzis la kojnoskribon por teni registrojn.
Civilizo Movigita de Teĥnologia Novigo: La Plej Gravaj Sumeraj Inventoj
Jen la listo de kelkaj sumeraj inventoj kiuj ŝanĝis la mondon porĉiame.
- Metalurgio - la sumeranoj estis la unuaj kiuj fabrikis kupron kaj uzis ĝin por produkti diversajn erojn
- La rado - unue uzita en Mezopotamio ĉirkaŭ 3500 a.K.
- La plugilo - la invento de la plugilo revoluciigis agrikulturon
- Velŝipoj - inventitaj por vastigi komercon per establo de ligoj kun malproksimaj landoj
- Geometrio kaj matematiko - sumeranoj estis la unuaj homoj kiuj uzis matematikon en astronomio kaj inĝenierarto
- Irigacio - kanaloj estis fositaj por pliigi la kvanton de kultivebla tero same kiel produktivecon
La Komenco de Metieco kaj la Naskiĝo de Fabrikado
Civilizoj kiuj antaŭis Sumeron evoluigis primitivan formon de metalurgio, sed la sumeranoj estis la unuaj kiuj evoluigis la kapablon fabriki ne-valormetalajn metalojn. La vasta uzo de kupro kiel la dominanta metalurgia teĥniko kondukis al la kreado de la termino “Ĥalkolitika” por referenci pli postan stadion de la neolitika periodo. Kupro restus la domina metalo por fari ilojn kaj armilojn dum pluraj jarmiloj ĝis ĝi estis iom post iom anstataŭigita per bronzo.
La Sumeranoj Uzis Kupron Por Fabriki Diversajn Erojn, Sed Ankaŭ Armilojn
Kupron en antikva Sumero oni uzis por produkti diversajn erojn. La vasta uzo de kupro supozeble estis de granda graveco por la frua evoluado de sumeraj urboj. Komence, kupro estis uzata por produkti sago-pintojn, razilojn kaj harpunojn.
Poste, la sumeranoj komencis fari diversajn aliajn objektojn uzatajn en ĉiutaga vivo, kiel kuprajn kruĉojn, vazojn kaj ĉizilojn. Pli sofistikaj eroj estis fabrikataj direkte al la fino de la kvara jarmilo a.K. Kupro trovis sian plej gravan aplikadon en la produktado de armiloj.
Instrumentoj de Milito: Sumeraj Armiloj
Dank’ al arkeologiaj malkovroj kaj antikvaj tekstoj, ni nun scias, ke la sumeranoj inventis kaj uzis vastan gamon da armiloj kiuj daŭre superus antikvajn batalkampojn dum miloj da jaroj. La armiloj inventitaj en antikva Sumero inkluzivas lancojn, glavojn, bufojn, ŝtonĵetilojn kaj klubojn. Ekzistas indicoj pri la uzo de ĉaroj por militado, kio estis ebligita per la invento de la rado.
Ĉaroj: La Plej Granda Super-Armilo de la Antikva Mondo
La ŝanĝoj alportitaj de la uzo de ĉaroj en militado povas krude esti komparataj al la efiko de nukleaj armiloj sur moderna militado. Ni nur povas imagi la psikologian efikon de ĉaroj al soldatoj kiuj devis alfronti ilin sur la batalkampo.
La sumeranoj inventis du-radajn ĉarojn, sed restas neklare ĉu ili uzis ilin en milito. En frua Sumero, ĉaroj estis tiritaj de azenoj. Laŭ historiistoj, la simpla du-rada ĉaro eble estis komence uzata en reĝaj procesioj.
La Radoj de Progreso: Transportado en Antikva Sumero
Transportado estas decida por konstrui kaj konservi civilizon. Antikvaj sumeranoj konsciis pri la bezono transporti varojn kaj materialojn inter urboj por konstruo, komerco, provizado kaj multe pli.
La unua rado en Mezopotamio aperis ĉirkaŭ 3500 a.K. Komence, la sumeranoj uzus cirkle tranĉititajn trunkojn kiel radojn por transporti pezajn objektojn. La invento de la sledo faciligis kombini la du.
Fine, la sumeranoj faris la unuan veran radon per borado de truo tra la kadro de la ĉareto kaj enmeto de akso por subteni ĝian pezon kaj turni la radojn.
Numeroj Ne Mensogas: La Naskiĝo de Scienco en Antikva Sumero
Scienco ne povas ekzisti sen numeroj. Feliĉe, la sumeranoj rekonis la multnombrajn avantaĝojn de nombrosistemo kaj ĝiajn diversajn aplikojn. La sumera nombrosistemo estas konata kiel la sesdekuma sistemo, nomita tiel ĉar ĝi havas la numeron 60 kiel bazon. La ekzisto de nombrosistemo ebligis evoluigi progresintan matematikon.
Tamen, la ĉefa instigo malantaŭ la evoluado de matematiko ŝajnas estis praktika naturo. Progresinta komerco kaj imposta politiko ne estintus eblaj sen la aplikado de matematikaj principoj. Civila inĝenierarto kaj astronomio ankaŭ certe profunde profitis de la evoluado de nombrosistemo kaj matematiko.
Inventoj Kiuj Ebligis Progresintan Agrikulturon
La naskiĝo de civilizo estis rekta rezulto de progresoj faritaj en agrikulturo dum la neolitika periodo. Agrikulturo estis praktikata jam en 9000 a.K., sed la unuaj signifaj agrikulturaj progresoj estis faritaj en Mezopotamio. La sumeranoj estas meritigataj pro la invento de la plugilo kaj ĝia vasta uzo en farmado.
Lignaj plugiloj anstataŭigis bestajn kornojn kaj bastonojn, grave pliigante agrikulturan efikecon kaj produktivecon. Kiel rezulto, la sumeranoj povis certigi stabilan manĝprovizon por siaj urboj kaj stoki troan manĝaĵon en grenejoj. La plugilo estas unu el la plej gravaj sumeraj novigoj ĉar ĝi ebligis produkti pli da manĝaĵo kiu povus esti uzata por subteni kreskantan loĝantaron.
Biele Koncipita Irigacia Sistemo
Kiel la aliaj fruaj civilizoj, Sumero ŝuldis sian riĉaĵon al la riveroj kiuj provizis fekundan grundon por agrikulturo. Riveroj de Mezopotamio ankaŭ estis uzataj por transportado kaj komerco inter sumeraj urboŝtatoj. Irigacio estis inventita en antikva Sumero por provizi akvon al kampoj kiuj devis nutri ĉiam kreskantan loĝantaron.
Dum sekaj periodoj, sumeranoj devisfidi je irigacio por provizi akvon al kultivata tero. Relative simpla dreniga sistemo estis elpensita por konduki akvon al la kampoj per siteloj levitaj super digoj. Por certigi taŭgan irigacion de kreskaĵoj ĉiam, la sumeranoj faris truojn en la malmoligitaj digomuroj tra kiuj akvo povis libere flui inter kampoj.
La Lando de la Nigrakapaj Homoj
La tero kiun ni nomas “Sumero” hodiaŭ estis konata sub malsama nomo en antikvaj tempoj. Sumeranoj uzis la nomon “La Lando de Nigrakapaj Homoj” por referenci sian landon. Eĉ kvankam ili parolis komunan lingvon kaj adoris la samajn diojn, antikvaj sumeranoj vivis en multaj sendependaj urboŝtatoj, ĉiu regata de reĝo.
Ĉiu urbo havis centran konstruaĵon, nomatan zigurato en sia centro, granda piramida strukturo kutime konstruita el koto-brikoj por religiaj kaj administraj celoj. Eĉ kvankam estis multaj urboŝtatoj dum la sumera historio, nur sep povis fanfaroni pri granda loĝantaro kaj substancia riĉaĵo.
Monarkio Kiel Sumera Invento
Sumeraj urboŝtatoj estis regataj de reĝoj kiuj havis dian rajton regi. Registara sistemo centrita en la manoj de la monarko ekestis kiel la plej efika metodo por regi amason da homoj vivantaj en larĝa areo.
Reĝoj ankaŭ servis kiel ĉefsacerdotoj de la ŝtata religio kaj plenumis ritojn ĉe la temploj, kies celo estis konservi harmonion inter homoj kaj dioj. Arkeologoj malkovris multajn portretajn skulptaĵojn apartenantajn al sumeraj reĝoj, plej notinde tiun de Ur-Ningirsuo (ĉ. 2100 a.K.), nun ekspoziciatan en la Luvra Muzeo. Sumeraj artefaktoj estas nekredeble riĉaj je detalo kaj atestas la lertecon de iliaj kreintoj. Sumera arto ŝajnas estinti pli progresa ol komence supozite.
La Sumeranoj Inventis la Lunan Kalendaron
Babilonanoj estas konsiderataj la plej lertaj astronomoj de la antikva mondo pro ilia progresinta kalendaro kaj scio pri matematiko. Tamen, multo da ĉi tiu scio estis heredita de iliaj antaŭuloj, la sumeranoj.
Pioniroj de astronomio, la sumeranoj estis la unuaj homoj kiuj grupigis la stelojn en malsamajn konstelaciojn por faciligi la taskon mapi la ĉielon. Ili ankaŭ estis la unuaj kiuj identigis la kvin planedojn videblajn per la nuda okulo kaj observis iliajn movadojn.
La Luno Kiel Gvidilo: La Unua Kalendaro de la Mondo
La sumera tago havis 12 horojn nombritajn de sunsubiro ĝis sunsubiro. Same, jaro en Sumero havis 12 monatojn kaj konsistis el 360 tagoj. Fazoj de la luno estis uzataj kiel referencpunktoj. Tial la sumeranoj estas konsiderataj kreintaj la unuan lunan kalendaron. Io simila al superjaro ekzistis en Sumero ankaŭ. Ĉiun kvaran jaron, ekstra monato estis aldonita al la kalendaro.
La Leĝo Povas Esti Severa, Sed Ĝi Estas la Leĝo
Neniu socio povas funkcii sen leĝo, kaj antikva Sumero ne estis escepto. La Kodo de Ur-Nammuo estas la plej malnova konata leĝkodo kiu estis malkovrita en Nippur. Ĝi antaŭdatas la pli faman Kodon de Hamurabo je tri jarcentoj. La punoj preskribitaj en la Kodo de Ur-Nammuo kutime kongruas kun la krimo, farante ĝin tipa ekzemplo de retribucia justico. Iuj el la plej oftaj punoj inkluzivas:
- Morto por murdistoj kaj rabistoj
- Malliberigo kaj mono-puno de 15 sikloj da arĝento pro rab forkonduki
- Mono-puno de 1 minao da arĝento por viroj kiuj eksgeedziĝas kun sia unua edzino
- Morto por viroj kiuj dormas kun la virga edzino de alia viro
La kodo estis konservita en fragmentoj, pro la fakto ke ĝi estis skribita sur argilaj tabuletoj.
Tempo por Libertempo: Kiel Sumeranoj Inventis la Unuan Tabulludon
Ni kompletigas imponan liston de inventoj de sumeranoj per la unua tabulludo de la mondo: la Reĝa Ludo de Ur. La ludo estis inventita iam inter 2600 kaj 2400 a.K. Kvankam ni scias, ke ĝi implikis la uzon de ĵetkuboj, la reguloj ne estas konataj, sed oni kredas, ke ĝi estis kurada-ludo simila al la moderna ludo de triktrako.
Konkludo
Sumera teĥnologio formis la historion de la mondo multmaniere. Multaj el la aferoj kiujn ni prenas kiel memkompreneblaj hodiaŭ estis inventitaj de la antikvaj sumeranoj miloj da jaroj antaŭe. La scio kiun la antikvaj sumeranoj transdonis al aliaj civilizoj estas vasta kaj daŭre influas nian mondon hodiaŭ. Jen kiel:
- La invento de skribo, la plugilo kaj la rado ebligis subteni grandan loĝantaron kaj akumuli riĉaĵon
- La enkonduko de monarkio kiel formo de regado fare de Sumero estis grava paŝo direkte al kreado de kompleksa registara mekanismo
- La Kodo de Ur-Nammuo inspiris pli postajn leĝkodojn
- La vasta uzo de kupro en metalurgio ebligis al la sumeranoj krei kompleksajn erojn kaj armilojn
La sumera civilizo havis, multmaniere, pionirinta la evoluadon de kompleksa teĥnologio kaj donis al ni inventojn kiuj porĉiame ŝanĝis la mondon. Sen la sumeranoj, ni ne povus ĝui la fruktojn de moderna civilizo.
